Zapowiedziane przez prezydenta Wołodymyra Zełenskiego odtajnienie archiwów SBU oraz przyspieszenie wydawania zezwoleń na ekshumacje polskich ofiar na Wołyniu miało być przełomowym gestem deeskalacyjnym.
Jednak zdaniem ekspertów, zamiast uspokoić emocje wokół bolesnej historii, nowe decyzje Kijowa mogą doprowadzić do kolejnego zwarcia dyplomatycznego i politycznego między Warszawą a Kijowem.
Nowe otwarcie ws. Wołynia przyniesie kolejny spór?
W ocenie dr. hab. Tomasza Stryjka, historyka i badacza relacji polsko-ukraińskich z Instytutu Studiów Politycznych PAN, same zapowiedzi otwarcia archiwów nie wnoszą przełomu.
– Uważam, że decyzja o ich otwarciu to raczej przysłowiowy kwiatek do kożucha – ocenia ekspert, przypominając, że dokumentacja z czasów sowieckich pozostawała formalnie dostępna dla badaczy już od 2015 roku.
Kość niezgody: Rozbieżność w liczbie ofiar
Prawdziwym zarzewiem nowego konfliktu mogą okazać się same prace ekshumacyjne. Strona polska od lat szacuje liczbę zamordowanych na Wołyniu Polaków na 80–100 tysięcy. Tymczasem ukraińscy badacze mówią o zaledwie 39 tysiącach. Praktyka prac archeologicznych wskazuje zaś, że liczba bezpośrednio odnajdywanych w mogiłach szczątków bywa niższa od szacunków historyków, gdyż część ofiar ginęła w innych miejscach lub nigdy nie doczekała się pochówku.
– Nie wykluczyłbym, że informowanie o wyraźnie mniejszych liczbach znalezionych szczątków ludzkich niż liczby ofiar podawanych przez polskich historyków, na nowo rozpali spór polsko-ukraiński – ostrzega dr hab. Tomasz Stryjek. Jak dodaje, jeśli po latach badań suma odnalezionych ciał będzie niższa od polskich danych, ukraińska opinia publiczna może uznać dotychczasowe ustalenia Warszawy za bezzasadne.
Problem dotyczy także rozbieżności w szacowaniu ukraińskich ofiar po polskiej stronie granicy – m.in. na Nadsaniu czy w Bieszczadach. Podczas gdy polscy historycy mówią o 11–15 tysiącach zabitych Ukraińców, najnowsze opracowania badaczy z Lwowa podnoszą ten bilans aż do 28 tysięcy. Różnica wynika z faktu, że strona ukraińska wlicza do grona sprawców także formacje kolaboranckie (np. polskie bataliony policyjne pod komendą niemiecką), które polska historiografia traktuje odrębnie.
Kult UPA nie do ruszenia?
Władze w Kijowie twardo stawiają sprawę w kwestii ukraińskiej polityki pamięci i tworzenia Ukraińskiego Panteonu Narodowego. Historyk wskazuje, że dla prezydenta Zełenskiego te kwestie nie podlegają negocjacjom. Co więcej, polskie uchwały i naciski na przestrzeni lat przyniosły odwrotny do zamierzonego skutek, utrwalając mit Stepana Bandery i UPA jako symboli oporu przeciwko rosyjskiej agresji.
– Naciskając w sprawie UPA na Ukrainę dotychczasowymi metodami, Polska wiele nie osiągnie – podsumowuje dr hab. Tomasz Stryjek. Zwraca uwagę, że po wybuchu wojny w 2022 roku społeczne poparcie dla legendarnej symboliki UPA na Ukrainie sięgnęło w pewnym momencie aż 80 procent. W tej sytuacji próby narzucenia polskiego punktu widzenia spotykają się za granicą z oporem, co zapowiada kolejny trudny rozdział w relacjach obu sąsiadów. (am / PAP)
Czytaj więcej:
Ciała rzucone w nieładzie, ślady ciężkich urazów. Trwa drugi tydzień ekshumacji na Wołyniu
